بازماندههایی از فرهنگ دوران جاهلی در تمدن اسلامی
ادوارد وسترمارک
مترجم: علی بلوکباشی
نشر فرهنگ جاوید، چاپ اول 1396، چاپ دوم ۱۳۹۹
۵۰۰ نسخه
475 صفحه
۱۱۰ هزار تومان
فرهنگ عامه لزوماً مشتی خرافات کودکانه و مضحک و شرکآمیزِ ذهنهایی ابتدایی، واپسمانده و بیخبر نیست. به فرهنگ عامه همچون جلوهگاه ناخودآگاه آدمی میتوان نگریست؛ در آن، راههای پیشینیان برای مواجهه با مخاطرات و تبیینهای آنها از حوادث اطرافشان را میتوان جست؛ آن را میتوان دستاویزی کرد برای برقراری ارتباط با انسانهای برآمده از فرهنگهای مختلف. از همه مهمتر، فرهنگ عامه راهی است برای شناخت خودِ اکنون ما از طریق پیگرفتن رد پارهای از باورها و نگرشهایمان در آن. گاه بهجای آنکه بگوییم گذشتگان هم مانند اکنونِ ما چنین میکردهاند، باید بگوییم این عمل ما به فلانکاری میماند که برخی پیش از ما میکردهاند و قدمت این «پیش از ما» ممکن است از یک دوره، یک سرزمین و یک تاریخ هم فراتر رود.
ادوارد الکساندر وسترمارک (۱۹۳۹-۱۸۶۲)، فیلسوف، جامعهشناس و مردمشناس فنلاندی، نه سال از عمرش را در مراکش صرف کار پژوهشی میدانی در حوزهٔ دین و عقاید و مناسک و اعمال جادویی مردم این سرزمین، بهویژه قبایل بربر ساکن آنجا کرد. روزها و شبهایی را با آنها بهسر برد و گذشته از منابع تحقیقاتی مکتوب، بسیاری از یافتههایش را به شنیدهها و دیدههای خود مستند کرد که حاصل آن، کتابی است دوجلدی با عنوان آیین و باور در مراکش (۱۹۲۶). گفتنی است نویسنده این کتاب را بهصورت درسگفتار در دانشگاه لندن ارائه کرده بود و بعدها گزیدهای از آن را در قالب کتابی مستقل منتشر کرد، که خوشبختانه ترجمۀ آن با عنوان بازماندههایی از فرهنگ دوران جاهلی در تمدن اسلامی در اختیار خوانندگان فارسیزبان قرار گرفته است. این کتاب برای دینپژوهان، جامعهشناسان و مردمشناسان، بهویژه برای پژوهش در باب فرهنگ عامه در کشورهای اسلامی، به منبعی کلاسیک بدل شده است.
یافتههای وسترمارک برآیندی است از شرکگرایی پیش از ظهور اسلام بهعلاوهٔ باورها و اعمال رایج در سرزمینهای اسلامی که محملی برای بقا در باورهای اسلامی یافتند و بهرغم اعتراضهای نهچندان سفتوسخت دینداران، همچنان به حیات خود ادامه دادند. وسترمارک سه بخش اول از شش بخش کتاب را به جن و چشم بد و نفرین اختصاص داده است. در بخش چهارم و پنجم، به فراگیری برکت و مظاهر آن پرداخته است و در بخش آخر، بازماندههایی از فرهنگ بربر و رومی در آیین مردم مراکش را نشان داده است.
نویسندۀ معرفی: حسین خندقآبادی
